Drevno Persijsko carstvo, a danas Islamska republika Iran ili jednostavno Iran, zemlja je koja u najmanju ruku fascinira. Istini za volju, o njoj se mogu čuti oprečna mišljenja i viđenja, ali nema sumnje da je u pitanju zemlja izuzetno duge i plodonosne istorije, sa brojnim prirodnim, verskim i kulturno-istorijskim znamenitostima.
Počev od drevnog Medijskog kraljevstva osnovanog još 678. godine pre naše ere, preko Ahemenidskog carstva, pa do Persijskog carstva, koje je formirano 247. godine pre nove ere, današnji Iran je prošao dug put da bi postao ono što je danas. Zemlja bogata znamenitostima, gostoljubivim domaćinima i predelima koji opčinjavaju turiste.
Zauzima prostor u jugozapadnom delu azijskog kontinenta i površinu od gotovo milion i sedam stotina kvadratnih kilometara, što odgovara ukupnoj površini nekoliko evropskih država. Sasvim jasno da se bolje razume kolika je površina Irana i zašto je to zemlja koja privlači toliku pažnju. Na tom prostoru je, prema podacima popisa stanovništa iz 2024. godine, kojr navodi „Wikipedia“ živelo skoro 86 miliona ljudi.
Većina Iranaca su muslimanske veroispovesti i to oni, koji su zagovornici šiitskog islama.
Sa jedne strane je oivičen Kaspijskim jezerom, odnosno Kaspijskim morem, a sa druge Persijskim zalivom, što znači da Iran ima izuzetno važnu ulogu u pomorskom saobraćaju.
Granice Iran deli sa Irakom i Pakistanom, zatim Omanskim zalivom i Turskom, te Azerbejdžanom, Turkmenistanom i Jermenijom.
Zvaničan jezik u Iranu je farsi ili persijski jezik koji, iako podseća na arapski, zapravo je jedinstveni jezik.
Iran istorija ukratko
Civilizacija Elam, koja se klasifikuje kao jedna od najstarijih poznatih na planeti, bila je ta koja je područje današnjeg Irana naseljavali još od 3200. godine pre naše ere.
Kasnije na tom području, tokom sedmog veka pre naše ere biva osnovano Medijsko kraljevstvo, koje na istorijskoj sceni nasleđuje Ahemenidsko carstvo, osnovano od strane Kira Velikog, a poznato i kao Prvo persijsko carstvo.
Aleksandar Veliki uspeo je tokom četvrtog veka pre nove ere da pokori potonje Persijskog carstva. Oko vek docnije na tom području osnovano je Partsko, pa Sasanidsko carstvo ili Drugo persijsko carstvo, odnosno Novopersijsko carstvo, koje je istorijski upamćeno kao zlatno doba zemlje, odnosno čitave iranske civilizacije.
Tokom sedmog veka muslimansko osvajanje Persije, što podrazumeva uklanjanje zoroastritizma i dovodi do prihvatanja islama kao zvanične religije na tom području.
Safavidsko carstvo uspostavljeno je na tom području tokom 16. veka, a oko dva veka kasnije na istorijsku scenu stupa i Afšaridsko carstvo, kada to područje postaje i jedna od najznačajnijih sila ne samo u Aziji, nego i u celom svetu.
Nažalost, događaji koji su usledili, oslabili su današnji Iran, najpre krajem 18. veka kada vlast preuzimaju Kadžari, pa revolucija početkom prošloga veka. Usledio je i državni puč, te Iranska revolucija, da bi Ruholah Homeini zvanično 1979. godine osnovao današnji Iran, odnosno Islamsku Republiku Iran.
Gde se nalazi Iran?
Pretežno planinska zemlja, na čijoj teritoriji postoji i pustinjska visoravan, Iran se nalazi u jugozapadnom delu azijskog kontinenta.
Granice deli sa mnogim zemljama, dok ga okružuju i Persijski zaliv, zatim Kaspijsko jezero i Omanski zaliv.
Budući teritorijalno izuzetno prostrana zemlja, Iran se graniči sa Jermenijom, Turkmenistanom i Azerbejdžanom, zatim sa Turskom, Irakom i Pakistanom, kao i sa Avganistanom.
Zanimljivosti o Iranu
- Po ukupnom broju stanovnika, ali i po površini koju zauzima, Iran se u celom svetu nalazi na 17. mestu.
- Najviša tačka u Iranu, Damavand nalazi se na nadmorskoj visini od 5.671 metar. Danas ugašeni vulkan udaljen je od Teherana nešto više od stotinu kilometara.
- Na visokom, drugom mestu u celom svetu kada su u pitanju rezrve prirodnog gasa nalazi se Iran, dok je na četvrtom mestu u svetu po proizvodnji nafte i po rezervama nafte.
- Na svetskom nivou je prvi po proizvodnji šafrana. Procene su da se čak oko 95 posto celokupne proizvodnej tog začina pripisuje upravo Iranu.
- Mnogo se toga još proizvodi u ovoj fascinantnoj zemlji: vuna, pistaći, gvožđe, cement, gips, urme, kivi, citrusno voće i dunje, te lubenice, bademi i krastavci, ali i mnogo toga još.
- Tarof je izuzetno poštovan širom Irana. U pitanju je svojevrsna osobenost iranske kulture i vaspitanja, koju praktikuju ljudi širom ove fasinantne zemlje. Izuzev kao gostoljubivst prema stranim posetiocima, tarof se prevodi i kao poštovanje koje se mora iskazivati kako prema starijim ljudima, tako i prema ženama, te podrazumeva i obavezu korišćenja pristojnog jezika i civilizovanog obraćanja, sa poštovanjem prema svima.
- Na području Irana nalazilo se i jedno od Sedam čuda Starog sveta, Muzej u Halikarnasu.
- Prvi narod koji je prilikom gradnje mnogih građevina koristio drevna znanja iz matematike i astronomije bili su Persijanci.
- Osim po ručno rađenim tepisima, koji i dan danas fascinriaju, stanovnici današnjeg Irana bili su poznati i po minijaturama, ali i po džamijama, koje i danas mnoge opčinjavaju. Jedna od njih je i Smaragdna džamija u gradu Širanu, prepoznatljiva po pločicama u plavim i roze nijansama, te korišćenju zlata za njihovu izradu. Neretko se ističe kao jedna od najlepših islamskih bogomolja u celoj zemlji.
- Čak 15 lokacija u Iranu deo se UNESCO-ve liste svetske kulturne baštine.
- Sport koji nalikuje rvanju, pahlavani se smatra nacionalnim sportom u Iranu.
- Ono što je planina Olimp bila za Drevne Grke, Alborz je za zoroastrijance, koji su poštovaoci učenja Zaratustre smatrali mestom na kome obitava vrhovno božanstvo, Gospodar srca ili Saheb e Dilan.
- Nakon što je 1925. godine uspeo da smeni poslednjeg šaha iz dinastije Kadžar, Reza Šah Pahlavi je preuzeo vlast u Iranu i smatra se osnivačem dinastije Pahlavi. Vladao je autoritarno i bio je izuzetno naklonjen Zapadu. Abdicirao je u korist svog sina, Mohameda Pahlavija odnosno Mohameda Reze Šaha, koji je ujedno bio i poslednji šah na tlu Irana.
- Najviši čin koji jedan verski vođa može da ima u Iranu je ajatolah. Prvi je bio Ajatolah Homeini, koga su nazivali i Imam Homeini, čije je puno ime bilo Rukolah Musavi Homeini. Njega je nasledio Ali Hamnej, koji je stradao nakon američkog i izraelskog napada na Iran 2026. godine.
- Glavni grad Irana, Teheran, ujedno je i jedan od najvećih u celom svetu.
- Udaljen oko 850 kilometara od Teherana, Mešhed je po površini koju zauzima drugi grad u Iranu.
- Početak nove godine se u Iranu obeležava u okviru praznika, čiji je naziv Novruz. Zapravo je to dan kada se slavi dolazak proleća i to prema pravilima iranskog kalendara. Pada na dan prolećne ravnodnevice, u martu mesecu.
- Na području Irana, u blizini granice sa Turskom nalazi se slano jezero Urmija.
Kadkakozasto.com / B.A: / „Wikipedia“
