Izuzetno bogata kulturna i istorijska regija, Vojvodina je kroz vekove je bila pod vlašću različitih država, uključujući Ugarsku, Habsburšku Monarhiju i Austro-Ugarsku. Njena težnja ka pripajanju Srbiji nije se dogodila odjednom, već je bila rezultat višedecenijskih političkih i društvenih promena, koje su bile deo šire borbe srpskog naroda za autonomiju i političku nezavisnost.
Još od seobe Srba pod Arsenijem III Čarnojevićem krajem 17. veka, Srbi u Vojvodini nastojali su da očuvaju svoj identitet, pravoslavnu veru i jezik, što ih je dovelo u sukob sa habsburškim vlastima i mađarskim političkim elitama koje su težile centralizaciji i mađarizaciji. U 18. i 19. veku, Vojvodina je postala centar srpske prosvete i kulture. Osnivanje Matice Srpske 1826. godine u Pešti, kasnije preseljene u Novi Sad, bilo je jedan od ključnih momenata za očuvanje srpskog jezika, književnosti i identiteta. Takođe, Karlovačka gimnazija, osnovana 1791. godine, bila je prva srpska gimnazija i jedno od najvažnijih prosvetnih središta Srba u ovom periodu.
Pokušaji Mađara da asimiluju srpsko stanovništvo doveli su do stalnih političkih tenzija i organizovanja otpora, koji će kulminirati sredinom 19. veka.
Majska skupština 1848. godine – ključni trenutak srpske borbe
Majska skupština održana je 1. i 3. maja po starom kalendaru, odnosno 13. i 15. maja po novom, u Sremskim Karlovcima. Na ovom skupu, kojem su prisustvovali istaknuti srpski intelektualci i političari, Srbi su sastavili zahteve o autonomiji koje su podneli vrhovnoj vlasti u Beču.
Proglašena je Srpska Vojvodina, autonomna oblast koja je obuhvatala Banat, Bačku, Srem i Baranju. Deklaracija je pročitana sa balkona Gradske kuće u Sremskim Karlovcima, čime su Srbi simbolično pokazali da preuzimaju sudbinu u svoje ruke.
Mitropolit Josif Rajačić izabran je za patrijarha, dok je Đorđe Stratimirović imenovan za vožda narodnog ustanka. U odsustvu pukovnika Stevana Šupljikca, on je postavljen za vojvodu, što je bilo pravo koje su Srbi imali na osnovu Leopoldovih privilegija.
Srbi su istakli zahtev da Srpska Vojvodina bude politička celina unutar Habsburške Monarhije, sa punim pravom na jezik, veroispovest i administrativnu autonomiju. Takođe, Srpska Vojvodina odmah je ušla u politički savez sa Hrvatskom, Slavonijom i Dalmacijom, dok je Rumunima ponuđeni savezništvo i dogovor o rešavanju međusobnih sporova.
Kao izvršno telo postavljen je Narodni odbor na čelu sa Stratimirovićem, koji je preuzeo vlast dok je patrijarh Rajačić otišao u Beč, kako bi caru Ferdinandu podneo zaključke na odobrenje. Međutim, car je 6. juna odbio da prizna zahteve Majske skupštine, nastojeći da ugodi Mađarima. Odbijanje je stiglo i iz Pešte, gde je ugarska Vlada kategorički negirala srpske autonomne zahteve.
Srpsko-mađarski sukobi i posledice Majske skupštine
Nakon što je Beč u početku bio neodlučan po pitanju Srpske Vojvodine, Srbi su se našli u situaciji u kojoj su se morali vojno suprotstaviti mađarskim snagama koje su nastojale da uguše njihove autonomne težnje. Sukobi su eskalirali u otvoreni rat, u kojem su Srbi, uz podršku dobrovoljaca iz Kneževine Srbije i Austrije, pružili otpor mađarskim trupama. Narodna vojska sastavljena od graničara i šajkaša uspela je da ostvari određene pobede, ali je celokupno stanovništvo Vojvodine pretrpelo velike gubitke. Novi Sad je u sukobima pretrpeo teško razaranje.
Kada je revolucija u Mađarskoj ugušena, Beč se odužio Srbima za vernost tako što je 1849. godine formirao Vojvodstvo Srbiju i Tamiški Banat. Nova administrativna jedinica bila je direktno podređena Beču, čime je izuzeta iz jurisdikcije Ugarske.
Međutim, Vojvodstvo nije bilo koncipirano tako da Srbi u njemu čine većinu. Pored njih, značajan deo stanovništva činili su Rumuni, Nemci i Mađari. Sedište nove oblasti nije bilo u srpskom Novom Sadu, već u Temišvaru, što je izazvalo nezadovoljstvo Srba. Kada je Bečki dvor 1860. godine, u pokušaju da poboljša odnose sa Mađarima, ukinuo Vojvodstvo, Srbi su se ponovo našli u politički nepovoljnom položaju.
Svetozar Miletić i srpska politička borba u Vojvodini
Jedan od najistaknutijih srpskih političara u Vojvodini u drugoj polovini 19. veka bio je Svetozar Miletić, borac za prava Srba u tadašnjoj Ugarskoj. Kao lider Srpskog narodnog pokreta, Miletić se zalagao za autonomiju Srba i njihovo ujedinjenje sa Srbijom. Njegov politički angažman, naročito kroz rad u Srpskoj narodnoj slobodoumnoj stranci, učinio ga je najvažnijim srpskim političkim vođom svog vremena. Zbog svojih ideala i borbe protiv mađarskih vlasti, Miletić je bio više puta zatvaran. U zatvoru je bio smešten u ćeliju toliko malu da u njoj nije mogao da stoji uspravno niti da se potpuno ispruži ležeći. Cilj je bio da mu se slomi duh i spreči dalja borba za prava Srba.
Spomenik njemu posvećen u Novom Sadu danas simbolizuje njegovu nepokolebljivu borbu – sa podignutom rukom okrenutom ka katoličkoj katedrali, izražava otpor i nepokornost srpskog naroda prema režimu koji je pokušavao da ih asimiluje. Njegova politička ideja o ujedinjenju Vojvodine sa Srbijom nastavila je da živi kroz njegove sledbenike, a ostvarena je tek decenijama kasnije, 1918. godine.
Jovan Jovanović Zmaj – pesnik srpske borbe
Jedan od najpoznatijih srpskih pesnika 19. veka, Jovan Jovanović Zmaj, bio je blizak Miletiću i kroz svoju poeziju podržavao Srpski nacionalni pokret. Njegov nadimak “Zmaj” dolazi od datuma održavanja Majske skupštine – 3. maja, koji je bio simbol borbe za srpska prava u Habsburškoj Monarhiji.
Književni i društveni angažman Jovana Jovanovića Zmaja doprineo je očuvanju srpskog identiteta u Vojvodini u vremenu velikih političkih pritisaka.
Mihajlo Pupin i diplomatska borba za Vojvodinu posle Prvog svetskog rata
Posle Prvog svetskog rata, pitanje pripadnosti Banata postalo je ključno u mirovnim pregovorima. Rumunija je zahtevala čitav Banat, pozivajući se na rezultate lokalnih izjašnjavanja stanovništva. Međutim, Mihajlo Pupin, istaknuti naučnik i diplomata srpskog porekla iz Banata, iskoristio je svoj ugled i veze u američkim političkim krugovima kako bi lobirao za srpske interese.
Njegovo prijateljstvo sa tadašnjim američkim predsednikom Vudroom Vilsonom bilo je od presudnog značaja. Kada su saveznici razmatrali mogućnost da čitav Banat dodele Rumuniji, Vilson je, oslanjajući se na Pupinove reči, istakao da poznaje čoveka iz Banata koji se ponosno izjašnjava kao Srbin. Ova izjava imala je težinu u pregovorima, jer je Pupin bio ugledan naučnik i član američkih akademskih i političkih krugova.
Zahvaljujući njegovim naporima, granica između Srbije i Rumunije povučena je tako da je veći deo Banata ostao u sastavu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, dok je istočni deo pripao Rumuniji. Ovim procesom je Srbija postala značajnija regionalna sila, a Vojvodina je donela ekonomski i kulturni prosperitet novoj državi.
Danas, više od jednog veka kasnije, istorija prisajedinjenja Vojvodine ostaje jedan od ključnih trenutaka u nacionalnoj svesti Srbije, a sećanje na njega čuva se kroz brojne manifestacije, istorijske studije i javna obeležja širom Vojvodine.
