Pre nešto više od tri veka, na dan 19. februara 1719. godine je tadašnji sultan doneo povelju, koja se odnosila na odluku da u gradu Nišu bude izgrađeno utvrđenje. Dvojica braće, obojica age, Mehmed i Mustafa, zaslužni su za izradu projekta Niške tvrđave i za gradnju utvrđenja koje je danas jedno od obeležja Niša.
Niška tvrđava nalazi se nedaleko od samog centra grada, tik uz obalu reke Nišave. Adresa tvrđave je Đuke Dinić bb.
Ukupna površina Niške tvrđave je nešto veća od 22 hektara. U toku cele godine je ova turistička atrakcija grada Niša otvorena za posete, a ulaz se ne naplaćuje.
Zbog značaja koji ima i u istorijskom i u kulturnom smislu, Niška tvrđava je proglašena za Spomenik kulture od velikog značaja. Ustanova koja je zadužena za sprovođenje zaštite ovog utvrđenja je Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš.
Niška tvrđava istorija
U vreme kada je na području današnjeg Niša postojao antički grad Naisus, tokom drugog veka, izgrađeno je utvrđenje. U to doba je tvrđava služila za kontrolu granice, te je bila svojevrstan centar, kako administrativni, tako i vojni, navedeno je na zvaničnom sajtu Niške tvrđave.
Postoje istorijski zapisi iz tog perioda, u kojima se današnji Niš pominje kao utvrđenje, koje je bilo vrlo nepristupačno i kao takvo, neosvojivo.
Bedemi tvrđave su obnovljeni u vreme kada je na čelu Vizantije bio Justinijan Prvi, da bi kasnije samo utvrđenje odigralo značajnu ulogu i u istoriji srednjevekovne Srbije. Naime, 1183. godine je veliki župan Stefan Nemanja uspeo da osvoji Niš, a upravo je u tom gradu i primio Fridriha Prvog Barbarosu, tadašnjeg nemačkog cara. Od tog doba Niš postaje vrlo značajan istorijski centar, u kome su se susretali mnogi vladari.
Počev od perioda kada je na čelu Srbije bio car Dušan Silni, pa sve do 1427. godine je Niš bio deo srednjevekovne Srbije. Iako su turski osvajači donekle menjali izgled tvrđave, prilagođavajući je sopstvenim potrebama, tek u prvim decenijama 18. veka na temeljima nekadašnjeg utvrđenja, biva izgrađena današnja Niška tvrđava.
Godine 1723. tokom juna meseca je Niška tvrđava svečano otvorena. Tom prilikom je postavljena i ploča na Stambol kapiji.
Niška tvrđava zanimljivosti
Sa bedemima dužine od 2,1 kilometar, čija je širina tri, a visina osam, Niška tvrđava danas važi za jednu od najvećih, ali i najbolje očuvanih na području celog Balkana.
Rovovi Niške tvrđave, koji su bili napunjeni vodom, nalazili su se nekada sa njene spoljne strane. Danas se njihovi ostaci mogu videti u jednom delu utvrđenja.
Spomenici koji datiraju iz perioda između prvog i šestog veka, danas su deo Niške tvrđave. Ukupno ih je 41 i deo su Lapidarijuma, kako se taj deo tvrđave naziva.
Carska palata, koja se danas nalazi sa samom obodu tvrđave, poznata je i kao Konstantinova palata. Na osnovu njenih ostataka utvrđeno je da potiče iz šestog veka i da je izgrađena u obliku oktogona. U njoj je postojao sistem vodovoda i grejanja, a zidovi te palate su bili bogato ukrašeni, što mozaicima, što freskama.
Jedan od najstarijih ugostiteljskih objekata u tvrđavi, koji nosi naziv Dom planinara ujedno je i sedište PK Železničar i Ski kluba Niš.
Učesnici Topličkog ustanka su streljani i obešeni na području tvrđave 1917. godine. Deset godina docnije je Niška tvrđava postala mesto na kome postoji Spomen kosturnica u znak sećanja na stradale učesnike tog ustanka.
Još iz perioda vladavine Osmanlija tim područjem datira Bali begova džamija, koja se takođe na području tvrđave nalazi. Ujedno je to i prva islamska bogomolja koja je u Nišu sagrađena. Smatra se da se to zbilo u prvim decenijama 16. veka. Danas u njoj funkcioniše Paviljon 77, odnosno Salon 77, kako se taj izložbeno-galerijski prostor naziva.
Budući da je odigrao značajnu ulogu u oslobođenju grada krajem 19. veka, knez Milan Obrenović je vrlo poštovan u Nišu, pa ne čudi što se na području Niške tvrđave nalazi i spomenik njemu posvećen. Reč je o spomeniku koji ima oblik metka za pušku. Oko njega nalaze se topovska đulad i to ona koja su upravo tokom oslobođenja grada korišćena. Povodom obeležavanja 25 godina od oslobođenja grada, spomenik je otvoren 1902. godine.
