Nedaleko od Beograda nalazi se planina Avala, za koju se veruje da je bila, kao i planina Kosmaj, jedno od ostrva u nekadašnjem Panonskom moru. Osim Avalskog tornja, Spomenik Neznanom junaku je još jedan od simbola ove planine.
Naziv Avala datira još iz perioda kada su turske snage vladale tim područjem. Zapravo je turska reč Havala korišćena za srednjevekovni grad Žrnov. U slobodnom prevodu taj termin sa turskog označava smetnju, budući da to utvrđenje turske snage nisu uspele da zauzmu u drugoj polovini 15. veka, pa je korišćen za ometanje ugarske vojske koja je u to doba vladala Bpegradom.
Žrnov na Avali
Na nadmorskoj visini od 511 metara na Avali nalazi se Žrnovica. Upravo na tom vrhu je još u doba kada su tim područjem vladali Rimljani podignuto utvrđenje. Pretpostavlja se da je to bilo tokom druge polovine prvog milenijuma pre Hrista. Osnovni cilj koje je to utvrđenje imalo odnosio se na kontrolu rimskog Singidunuma, kako je Beograd u to doba nosio naziv. Takođe, to utvrđenje je trebalo da bude korišćeon i za kontrolu rudnika, koji su postojali u to doba na Avali.
Nije poznata istorija ovog utvrđenja sve do dolaska Srba na to područje. Tada niče grad Žrnov, koji je još bio poznat i pod nazivom Žrnovica. Srpski despot Stefan Lazarević, koji je za prestoni grad proglasio Beograd, donosi odluku da nekadašnje rimsko utvrđenje na Avali obnovi. Primaran cilj je bio da Žrnov bude svojevrsna „rezerva“, ukoliko bude bilo potrebe, ali i da se koristi za obezbeđivanje puta prema peestonom gradu.
Stari grad Žrnov – kratka istorija
Smatra se da je srednjevekovni grad Žrnov podignut u vreme kada je na čelu despotovine bio Stefan Lazarević. U to doba je Beograd bio prestoni grad srpske despotovine.
Nova tvrđava je trebalo da štiteći put prema prestonici, štiti i samu prestonicu. Takođe je trebalo i da bude korišćena u slučaju potrebe, kao rezervno utvrđenje.
Tada nastaje utvrđenje u formi petougla, a na jugoistočnom bedemu Žrnova niču i dve kule. Mali grad ili Gornji grad činio je osnovu srednjevekovnog grada Žrnova.
Iako su posle smrti srpskog despota Stefana Lazarevića Ugari preuzeli vlast nad Beogradom, stari grad Žrnov ostao je pod srpskom vlašću. Godine 1442. godine Žrnov pada u turske ruke. Shvatajući njegov strateški značaj, oni obnavljaju utvrđenje. Ipak, nakon potpisanog Segedinskog mira dve godine docnije, Žrnov je ponovo pod srpskom vlašću.
Samo četiri godine kasnije, prilikom pokušaja osvajanja Beograda, turske snage uspele su da ponovo zauzmu ovo srednjevekovno utvrđenje. U to doba Ugari vladaju Beogradom, a turske snage neprekidno pokušavaju da napadaju grad i to upravo sa Žrnova. Tada i današnja Avala postaje Havala, prosto zato što je stari grad Žrnov posmatran kao mesto sa koga su se odvijali napadi Beograda, koji su smetali Ugarima.
I mada su Ugari u prvim decenijama 16. veka pokušali da zauzmu srednjevekovni grad Žrnov, to im nije pošlo za rukom. Nakon 1521. godine kada je Beograd pao u turske ruke, Žrnov nije toliko više značajan u strateškom smislu.
Smatra se da je tokom 18. veka utvrđenje zapustelo, ali su njegovi ostaci svedočili o značaju koji je Žrnov imao sve do 1934. godine, kada je odlukom jednog srpskog vladara, koja nije naišla na odobravanje tadašnje javnosti, stari grad Žrnov sravnjen sa zemljom.
Ko je Neznani junak?
Velelepni Spomenik neznanom junaku na Avali danas je svojevrstan simbol te planine, ali i samog Beograda. Međutim, prvobitni spomenik je bio mnogo skromniji.
Kada su 1922. godine meštani podavalskih sela otkrili zemne ostatke stradalog ratnika, odlučili su da mu podignu spomen obeležje. Smatra se da su u pitanju zemni ostaci srpskog ratnika koji je život dao za svoju zemlju tokom Velikog, odnosno Prvog svetskog rata.
Prvobitni Spomenik neznanom junaku bio je izrađen od kamena i to iznad groba stradalog ratnika i nije bio uopšte impozantan kao današnji.
Zašto je uništen Žrnov?
Jedno od istorijski značajnih pitanja bez valjanog odgovora je i zašto je srušen Žrnov? Tadašnja javnost je bila, slobodno se može reći, u najmanju ruku šokirana vešću da je kralj Aleksandar Karađorđević, koji je ubijen u atentatu u Maseju nešto docnije, doneo odluku da se poruši stari grad Žrnov, ne bi li na tom mestu nikao Spomenik Neznanom junaku.
Iako mnogi stanovnici prestonice nisu bili saglasni sa tom odlukom, jednostavno nisu smeli baš da iznesu svoje mišljenje o toj škakljivoj temi. U kojoj meri je to bilo zabranjeno, jasno pokazuje i podatak koji navodi sajt „Koreni.rs“, da se „pobuna protiv ovog čina smatrala antidinastičkom propagandom“.
Bilo kako bilo, uprkos neodobravanju tadašnje javnosti, srednjevekovni grad Žrnov je uništen.
Na dan 28. juna 1934. godine, kada Srbi obeležavaju praznik Vidovdan, tadašnji kralj označio je početak radova na izgradnji spomenika na Avali.
Samo koji mesec docnije, na dan 9. oktobra 1934. godine je u Marseju izvršen atentat na kralja Aleksandra. Spomenik Neznanom junaku je svečano otvoren na Vidovdan četiri godine docnije.
Pored toga što jeste sporan razlog za rušenje tako značajnog utvrđenja, koje svedoči o bogatoj i dugoj istoriji zemlje, sporan je i izgled samog spomenika na Avali. Naime, sada već više nije tajna da je jedan od masona bio i kralj Aleksandar Karađorđević. Tačnije, ta škakljiva tema se karakteriše kao svojevrsna javna tajna. Isto tako nije tajna ni da je Ivan Meštrović, čije je delo Spomenik Neznanom junaku na Avali, takođe bio mason. Nije tajna ni da je srebrni čekić prilikom svečanog otvaranja radova na spomeniku držao u ruci kralj, kao što nije tajna da se on smatra jednim od simbola masonerije. U tom smislu je i dalje vrlo nezgodno davati odgovor na pitanje zašto je uništen Žrnov, ali se mnogo toga može zaključiti iz svega prethodno navedenog.
No, bez obzira na to zašto je srušen Žrnov, sasvim je jasno da je značajno utvrđenje uništeno i da svedočanstva o njemu, barem opipljivih, nažalost više nema. Ostala je priča o značaju koji je stari grad Žrnov, bez ikakve sumnje imao.
Zanimljivosti o Žrnovu
- Da bi bio uništen stari grad Žrnov, morao je biti miniran. Tada se došlo do mnogih, vrlo zanimljivih otkrića, ali uzalud. Naime, osim rimske peći, koja je korišćena za pečenje hleba, takođe je bila otkrivena i cisterna, koja je bila korišćena za vodu za piće u to doba.
- Stari grad Žrnov smatran je jednom od najznačajnijih tvrđava na tlu tadašnje Srbije. Tačnije, čuveni putopisac Evlika Čelebija upravo Žrnov svrstava među šest najznačajnijih utvrđenja toga doba.
- Srebrni čekić sa kojim se fotografisao kralj Aleksandar Karađorđević kada je označio početak radova na izgradnji Spomenika Neznanom junaku položen je, zajedno sa poveljom sa kraljevim potpisom, prilikom podizanja temelja.
- Oko grada Žrnova postojao je i suvi šamac.
- Srednjevekovni grad Žrnov bio je sačinjen od Donjeg i Gornjeg grada, koji je bio nazivan i Mali grad.
- Smatra se da je Spomenik Neznanom junaku na Avali podignut na mestu na kome se nalazio Mali grad, koji je bio i središte utvrđenja.
- Velika količina dinamita je korišćena kako bi bio uništen Žrnov. U tri navrata je organizovano rušenje utvrđenja i to na dan 18. i 19 aprila te 1934. godine.
- Junak turskog doba poznat kao Porča od Avale živeo je u Žrnovu. U narodnoj pesmi „Porča od Avale i Zmajognjeni Vuk“ se taj turski junak pominje.
