Kada se Beograđani i stanovnici Beograda sa nekim nalaze u centru grada, uobičajeno je da kažu Vidimo se“ kod konja“! Retki će, da ne kažemo niko, reći Vidimo se kod spomenika knezu Mihailu. Eventualno se, pak može čuti Vidimo se na Trgu!
I dok mnogi znaju kome je posvećen spomenik na centralnom gradskom trgu, jednostavno termin „kod konja“ je deo beogradskog žargona. Nije to pogrdno i ne treba ga tako tumačiti, prosto zato što su koreni tog pojma ipak stariji i datiraju iz 19. veka.
Spomenik „kod konja“
Možda će nekome zvučati čudno, ali mnoge mudre i čuvene glave toga doba zapravo su zaslužne za to što se Beograđani i danas nalaze „kod konja“.
U vreme kada je tu postojao Pozorišni trg, polovinom 19. veka, baš na mestu na kome se danas nalazi zdanje Narodnog muzeja u Beogradu postojala je i kafana Dardaneli. Tačnije, tu je postojao takozvani Bermudski trougao, kako su ga duhoviti Beograđani nazivali, budući da se na tom području i u njegovoj okolini nalazilo, ni manje ni više nego čak 16 kafana. Ipak, kafana Dardaneli bila je omiljena boemima i mnogim značajnim piscima i umetnicima toga doba.
Slučaj ili sudbina, tek kafana Dardaneli nalazila se iza mesta na kome je postavljen spomenik knezu Mihailu Obrenoviću.
Političke prilike toga doba nisu baš išle na ruku članovima porodice Obrenović, pa su mnogi koji su smatrani tadašnjom elitom davali sebi za pravo da ih kritikuju. Iako je knez Mihailo ubijen 29. maja 1868. godine u atantatu u Košutnjaku, ni nakon što mu je postavljen spomenik na Pozorišnom trgu, oni koji nisu bili za njega, jednostavno nisu odustajali od kritika.
Tako se desilo, u šali ili zbilji, da se oni koji su dogovarali susrete u kafani Dardaneli smisle ono što je dovelo do današnjeg „kod konja“. Zapravo su se oni nalazili u kagani „kod konjske guzice“ kako su je nazivali. Istini za volju, to i jeste bilo mesto na kome se kafana Dardaneli nalazila, ali da li je to bilo primereno ili ne, drugo je pitanje.
Gde se nalazi spomenik knezu Mihailu?
Nekada najlepša beogradska kapija nalazila se na današnjem Trgu republike. Pored toga što je bila najlepša, bila je i najveća, a njen značaj je bio veliki, budući da je upravo kroz Stambol kapiju i prolazio put koji je vodio prema Stambolu, odnosno tadašnjem Carirgadu, a danas Istanbulu.
Nažalost, Stambol kapija je istorijski ostala upamćena i kao mesto koje su turski osvajači odabrali za kažnjavanje srpske raje. Upravo na tom mestu je bio običaj da pokažu kako su kaznili neposlušne i nabili ih na kolac.
Nakon što je porušena Stambol kapija, tu je postojao Pozorišni trg. Ipak, to nije bio trg koji je bio naročito sređen. Naprotiv.
Na nekadašnjem Pozorišnom trgu bilo je stecište boemskog života glavnog grada. Mnoštvo kafana i mesta namenjenin onima koji su uglavnom bili karakterisani kao umetničke duše činili su Pozorišni trg dušom Beograda.
U nekoj od 16 kafana, koliko ih je bilo na tom području u jednom trenutku, mogli su se videti Branislav Nušić, Đura Jakšić i Milovan Glišić, ali i mnogi drugi književnici, glumci i ljubitelji boemskog života koji su u to doba živeli u Beogradu.
Nakon što je početkom 20. veka srušena kafana Dardaneli, koja je bila i jedna od najpoznatijih u Bermudskom trouglu, duhoviti nazvanom tako jer su ljudi koji bi ušli u neku od kafana jednostavno gubili pojam o vremenu i prostoru, polako ali sigurno formira se Trg republike kakvim ga danas znamo.
Kada je podignut spomenik knezu Mihailu?
Podsećanja radi, knez Mihailo Obrenović ubijen je 29. maja 1868. godine u atentatu u Košutnjaku. Nedugo nakon tog događaja završena je i gradnja zdanja Narodnog pozorišta u Beogradu, koje se nalazilo u blizini tadašnjeg Pozorišnog trga, kako je bio raniji naziv za Trg republike.
Još u vreme dok je knez bio živ Beograd je postao bogatiji za neke od spomenika, koji su predstavljali značajne istorijske ličnosti. Iako je postojala polemika oko toga, nakon kneževog ubistva doneta je odluka da u Beogradu bude podignut spomenik knezu Mihailu Obrenoviću.
Od ukupno 17 radova, koliko je prijavljeno na konkurs za idejno rešenje spomenika, koji je organizovan 1873. godine, izabran je rad italijanskog vajara Enrika Pacija (it. Enrico Pazzi). Osim po spomeniku Danteu Aligijeriu u Firenci, ovaj umetnik je bio poznat i po realističnom prikazivanju likova. Srpski arhitekta po imenu Konstantin Jovanović zaslužan je za izradu postamenta za taj spomenik.
Spomenik knezu Mihailu u Beogradu podignut je 1882. godine. Na dan kada je te godine obeležavan Sveti Nikola, svečano je otkriven spomenik u centru grada. Simbolično je odabran taj datum, jer je krsna slava porodice Obrenović bila upravo Nikoljdan.
Interesantno je pomenuti da je Enriko Paci koristio konja koji je zaista postojao. Njega je srpski knez dobio na dar od beležnika Dimitrija Birimca iz sela Bašaid, koje se nalazi danas na području grada Kikinde.
Prilikom otkrivanja spomenika knezu Mihailu, tadašnji srpski kralj Milan Obrenović je dodelio Enriku Paciju orden Takovskog krsta sa lentom drugog reda.
Iako postoje teorije o tome da je Enriko Paci izvršio ubistvo nakon što je shvatio da je „zaboravio kapu“ na glavi kneza, istina je sasvim drugačija. Ne samo da je ovaj italijanski vajar preminuo sasvim prirodno i to 17 godina nakon što je spomenik knezu Mihailu Obrenoviću svečano otvoren, nego nema govora o bilo kakvom „zaboravljanju“. Već smo pomenuli da je u pitanju vajar koji je ostao upamćen po izuzetno vernom prikazivanju likova. Ukoliko znate kako je izgledao knez Mihailo i kako se oblačio, odosno šta je imao običaj da nosi, biće vam i sasvim jasno da je spomenik knezu Mihailu i više nego veran.
Danas je ovaj beogradski spomenik pod zaštitom nadležnih institucija, jer je okarakterisan kao kulturno dobro od velikog značaja.
